Historisch Museum Ede

Voorwerpen

Zoeken coll Gelderland

De circa 3500 voorwerpen vallen grofweg uiteen in thema's als archeologische voorwerpen, huisraad, gereedschap voor de boer en de ambachtsman, serviesgoed, herdenkingsvoorwerpen van typisch Edese bedrijven, militaria en oud speelgoed.

 

Archeologische voorwerpen

ArcheologieDuizenden jaren geleden trokken er reeds nomaden rond in het gebied waar Ede nu gevestigd is. Nog voor onze jaartelling ging men over tot vaste vestiging op de hogere gedeelten van het land. Hier bedreef men akkerbouw. Op de lagere gedeelten van het land graasde het vee. De bewoners – boeren – lieten hun sporen na. In de collectie zijn verschillende voorwerpen uit deze vroege periode terug te vinden zoals mammoetbotten, aardewerk en vuurstenen vuistbijlen. Specifiek voor deze regio is de Veluwse klokbeker. Dit model is vrij breed en onder de recht opstaande rand voorzien van een bolling in de buik. Uit latere periode zijn andere voorwerpen gevonden zoals middeleeuwse kanonskogels en stukken van het beeldhouwwerk van de oude Gotische kerk van Ede.

 

Huisraad

gehoute kastgehoute kast

De deelcollectie huisraad loopt uiteen van chique meubilair tot meubilair van de arme boerenbevolking. Het chique meubilair komt overeen met wat de rijken in de grote steden in huis hadden staan. Typisch voor de arme Edese boerenbevolking zijn de zogenaamde gehoute kasten. Deze kasten lijken op dure kasten, maar zijn dit niet. De meubelmaker gebruikte voor de bouw van deze kasten een goedkope houtsoort en beschilderde die alsof het een dure houtsoort was, bijvoorbeeld als eikenhout. Het Historisch Museum Ede heeft enkele van dit type kasten in haar collectie.

 

Gereedschap

karntonKarnton (rechts) met kazen (links)Het museum is de trotse bezitter van het volledige gereedschap van een klompenmaker. Ook bezit hij een ruime verzameling gereedschap van de Edese boeren. De boeren in Ede en omgeving hadden een gemengd bedrijf. Dit hield in dat zij zowel landbouw bedreven als (klein-)vee hielden. Hierdoor waren de Edese boeren redelijk onafhankelijk. Deze videopresentatie [video link] toont hoe er met gereedschap van rond 1900 het land werd bewerkt en bebouwd. Voor de armste boeren was dit 100% handwerk. Zij maakten gebruik van burenhulp. De wat rijkere boeren konden zich een werkpaard veroorloven. De boerin hield zich doorgaans bezig met de boter- en kaasproductie en het spinnen van wol en vlas (linnen). In het museum zijn onder meer karntonnen, boterspanen en roomschalen aanwezig.

 

Militaria

veldflesVeldfles in foudraal, gebruikt tijdens 2e WO

Wanneer in 1906 het garnizoen Ede binnen marcheert breekt er een periode aan van bijna een eeuw garnizoensplaats. De komst van de militairen naar Ede is één van de oorzaken dat de bevolking van Ede groeide. Veel jongens leerden hier een meisje kennen, trouwden en bleven in Ede wonen. De periode 1940-1945 is een ingrijpende tijd geweest voor de inwoners van Ede. De kazernes werden bezet door de Duitsers en de Duitse Kriegsmarine werd hier ingekwartierd. In 2006 werden de kazernes gesloten en kwam er een einde aan de militaire aanwezigheid in Ede. De collectie militaria is bescheiden, maar omvat zeker interessante voorwerpen.

 

Voorwerpen van Edese bedrijven

enka wegwijzerEnka wegwijzerEde was erg populair als vestigingsplaats voor grote bedrijven vanwege de ruimte en de verbinding per spoorwegnet. Aan het begin van de twintigste eeuw kwam de industrialisering van Ede op gang. Rond 1920 opent de ENKA haar deuren en geeft deze fabriek voor kunstzijde (viscose) aan duizenden werknemers uit het gehele land emplooi. Een andere bekende fabriek was NOBO, bekend van de NOBO sprits. Zowel de ENKA als de NOBO zijn vele malen gefuseerd, vernoemd en zijn inmiddels uit Ede verdwenen. Het Historisch Museum Ede heeft een groot aantal (herdenkings-)voorwerpen en beeldmateriaal van deze bedrijven in zijn collectie. Bijzonder is dat het museum ook de website van de Enka Reünie Vereniging in zijn collectie heeft opgenomen.

 

Voorwerpen met het wapen van Ede

Bodebus 1795

Het wapen van Ede verbeeldt een stedenmaagd, rustend op een staf met vrijheidshoed en boek in de hand. Dit wapen gaat terug tot zeker de zeventiende eeuw. Het wapen komt veelvuldig terug op voorwerpen afkomstig van de Gemeente Ede en een aantal daarvan zijn terug te vinden in de collectie. Een topstuk is de ingekorte bodebus met het wapen van Ede. De bodebus is het herkenningsteken van een ambtsbode van de gemeente Ede. Een ambtsbode bracht belangrijke documenten rond. De laatste ambtsbode heeft deze bodebus gedragen tot circa 1950.

 

Eerste stenen

eerste steen gazenbeekVan veel mooie oude gebouwen rest nu alleen nog maar de zogenaamde eerste steen. Het was en is nog steeds gebruikelijk dat bij de start van de bouw van een belangrijk gebouw de "eerste" steen door een bekende persoonlijkheid werd gelegd. Natuurlijk is het nooit de echte eerste steen, want er moet eerst een muurtje gemetseld worden. Het zijn juist deze eerste stenen die het langst bewaard zijn gebleven, zelfs wanneer de panden er niet meer staan. Het museum is in het bezit van een kleine collectie eerste stenen.

 

Spoorwegen

seinlamp spoorwegenSeinlamp spoorwegenReeds voor het midden van de negentiende eeuw worden er diverse spoorweglijnen in Nederland aangelegd. Ede is in 1845 al per trein bereikbaar via het traject Utrecht-Arnhem, aangelegd door de "Nederlandsche Rhijnspoorweg Maatschappij". Een keet deed dienst als stationsgebouw. Pas in 1878 werd een echt stationsgebouw neergezet, het zogenaamde eilandstation. In 1902 werd de lijn Ede-Nijkerk (tegenwoordig Ede-Amersfoort) in bedrijf genomen, geëxploiteerd door de "Spoorweg Maatschappij de Veluwe". Het museum beschikt over een kleine collectie voorwerpen van de spoorwegen.

 

Onderwijs

poeziealbum AM MoensPoëzie album van Anna Maria MoensAnna Maria Moens begon aan het begin van de negentiende eeuw in Huize Kernhem met een kostschool. Kostscholen waren bestemd voor rijke ouders. Het schoolgeld bedroeg 1000 gulden per jaar. De leerlingen van een kostschool gingen alleen in de vakantie naar huis. De ongehuwde Moens was vooruitstrevend door zowel jongens als meisjes op haar school toe te laten. In de tweede helft van de negentiende eeuw worden er meer kostscholen in Ede gesticht. Deze scholen werden vaak gerund door ongehuwde dames.

Het museum is in het bezit van het Album Amicorum van Moens. Een Album Amicorum is de voorloper van het moderne Poëziealbum, maar lijkt qua samenstelling meer op het "Vriendenboekje". De gedichten gaan vergezeld met fraaie tekeningen en portretten.

 

Kerken

psalmenbordPsalmenbord Oude Kerk (1674)Van oorsprong was Ede een zeer religieuze gemeenschap. In het centrum prijkt de Oude Kerk in Gotische stijl. Deze kerk is nog wel functioneel als kerk, zij het niet meer als een Rooms-katholieke kerk. Met de beeldenstorm werden de vele beelden in en op de kerk verwijderd. De kleine baldakijnen op de toren getuigen daar nog van. Na de komst van het protestantisme volgde er nog veel afsplitsingen. Ede telt een groot aantal kerken, verschillende religieuze stromingen en verschillende geloofsgemeenschappen. In zijn collectie heeft het museum verschillende religieuze voorwerpen, zoals Bijbels en ook vondsten uit de Oude Kerk. Een voorbeeld van dit laatste is een oud mannenvest uit 1750, die gevonden werd in een grafkelder in 1965.

 

© 2016 Historisch Museum Ede. All Rights Reserved.

Design: @Magic